اينكلام تحقق انتقام است و بعد از آن تذكير نعمت خود ميفرمايد كه * ( هُوَ الَّذِي ) * او است آن خدايى كه * ( يُسَيِّرُكُمْ ) * ميراند يعنى تمكين و قدرت ميدهد شما را بوسيله جوارح و آلات در قطع مسافت شما * ( فِي الْبَرِّ ) * در خشكى بر ظهر حيوانات چون اسب و شتر * ( وَالْبَحْرِ ) * و در ترى به ظهر كشتى و زورق * ( حَتَّى إِذا كُنْتُمْ ) * تا چون باشيد * ( فِي الْفُلْكِ ) * در كشتى * ( وَجَرَيْنَ بِهِمْ ) * و كشتيها روان شوند با آنان كه درويند * ( بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ ) * ببادى خوش كه نرم وزد و فايده عدول از خطاب بغيبت مبالغه است يعنى گوئيا اين صورت تذكره ايست مر غير مخاطبان را نيز تا متعجب شوند از احوال اينقوم كه در كشتى نشسته‌اند و آن كشتى ببادى كه بر اندازه صلاح آنست ميوزد و ميرود * ( وَفَرِحُوا بِها ) * و شادمان شده‌اند ايشان به آن باد * ( جاءَتْها ) * جواب اذا است يعنى چون باد كشتىها را بر وفق مراد برد ناگاه آيد بدان كشتى * ( رِيحٌ عاصِفٌ ) * بادى سخت كه دريا را شور آورد * ( وَجاءَهُمُ الْمَوْجُ ) * و ببايد بديشان موج دريا * ( مِنْ كُلِّ مَكانٍ ) * از هر مكانى يعنى از چپ و راست و پيش و پس كشتى بموج درآيد * ( وَظَنُّوا ) * و يقين كنند * ( أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ ) * آنكه فرو گرفته است بلاها مر ايشان را از همه جوانب مانند احاطه عدو بايشان پس مسالك خلاصى بر ايشان مسدود شود * ( دَعَوُا اللَّه ) * بخوانند خداى را بكشف آن بلا از ايشان * ( مُخْلِصِينَ ) * در حالتى كه پاككنندگان باشند * ( لَه الدِّينَ ) * براى خدا دين را يعنى از خوف دين خود را خالص سازند و فطرت اصلى ظهور كند و عوارض نفسانيه و شيطانيه زايل گردد و گويند * ( لَئِنْ أَنْجَيْتَنا ) * اگر ما را نجات دهى * ( مِنْ هذِه ) * از اين احوال و بلايا * ( لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ ) * هر آينه باشيم از سپاس دارندگان مر نعمت نجات را * ( فَلَمَّا أَنْجاهُمْ ) * پس چون باز رهاند ايشان را از آن چه ميترسند * ( إِذا هُمْ ) * ناگاه ايشان * ( يَبْغُونَ فِي الأَرْضِ ) * ستم كنند در زمين و شتابند به همان كارها كه كه بران بودند از شرك و فساد و افساد * ( بِغَيْرِ الْحَقِّ ) * در حالتى كه آن بناحق باشد يعنى مبطل باشند در آن اين احتراز است از تخريب مسلمانان ديار كفره را و احراق ذروع ايشان كنند و قلع اشجار ايشان نمايند چه اين افساد حق است مراد آنست كه در زمين بظلم و فساد روند و بعبادت غير او اشتغال نموده خداى را فراموش كنند و گفتار انبياء و اوصياء و واعظان نشنوند و بر كفر و شرك اصرار نمايند * ( يا أَيُّهَا النَّاسُ